شهر تبريز

عنوان آشنایی با تبریز بر روی این تحقیق ، نه به مثابه یک آشنایی در حد کمال ، بلکه در حد یک آشنایی اجمالی است و به تعبیری شمه ای است ازپهنه ای فراخ.

وقتی سخن از تبریز است این چهار راه شرق و غرب این مامن عرفا و شعرا ، این میعاد گاه اهل فضل و هنر و این خاستگاه حماسه و قیام ، عجز قلم و زبان بر ملا می شود.

پیشینه اش درهاله ای مستور است و تسمیه نامش آمیخته به حدس و گمان.

قبه الا سلام بودنش مایه مباهات و چهار راه شرق و غرب بودنش بیانگر قدر تاریخی و جغرافیایی دیرینه اش است و بدینسان ربع رشید یه اش به عنوان بزرگترین دانشگاه زمان خود رشک انگیز می نموده است و مسجد کبودش فیروزه جهان اسلام نام گرفته و ارک آن همواره استوار است.

مقبره الشعرایش دربرگیرنده بیش از 400 شاعر و سخنور است و تبریز یگانه شهر پهنه گیتی است که مقبره الشعرا دارد و یگانه مکان مسقف عالم بازارش است. بازار بزرگ تبریز با راسته های متعدد ، دالان ها و کاروانسراها ی و تیمچه ها و مسجدها و ... چون نگینی بر تارک معماری عالم می درخشد.

میر علی تبریزی واضع خط نستعلیق از این شهر برخاسته و مکتب تبریز دیگر مکاتب هنری را وام ها بخشیده است.

اگرچه در پی جنگ صفویان با عثمانیان جمله صنعتگران و هنروران تبریز ناگزیر به کوچی درد آور گردن نهادند اما پس از ترک شهر و کاشانه خود آنگاه که دراصفهان یورت انداختند هنر معماری اصفهان را پی افکندند و امروز اصفهان با آن همه داشته هایش وامدار هنر تبریز است.

تبریز روزگاری پایتخت و سالیانی دراز ولیعهدنشین بوده است . در روزها و شب های تاریخی اش ، به یادماندنی ترین جشن ها و سرورها را شاهد بوده است . گویی هنوز اوزون حسن آن سلطان مقتدر در میدان صاحب الامر سان می بیند و سفرای دربار ونیز را به حضور می پذیرد و جشن و سرور سلطان یعقوب هنوز فرجامی نیافته است و پژواک پایکوبی آن جشن ها در کوچه پس کوچه های قدیم شهر می پیچد و تبریز دردبارترین لحظه هایش را نیز فراموش نکرده است. چه آنگاه که مقهور طبیعت گشته است و چه آنگاه که در مقابل دشمن سرفرازانه ایستاده است و چه آنگاه که شاهدبر سردار شدن احرار شده است . تبریز تاریخی سرشار از تلخی ها و شیرینی ها دارد تاریخی سرشار از شوق و حسرت و آکنده ا زمهر و قهر.

تبریز شهر اولین هاست ، اولین مدرسه،اولین چاپخانه ، اولین تتاتر ، اولین نشریه، اولین بلدیه و اولین ... تبریز شهر حماسه ها و قیام هاست. آغازگر نهضت تنباکو ، آغازگر قیام مشروطیت و آغازگر قیام 29 بهمن سال 56 است که ارکان طاغوت را به لرزه درآورد.

تبریز شهر شهیدان محراب است ، شهید آیت الله قاضی طباطبایی و شهید آیت الله مدنی. شهر عاشوراییان است، شهر سردارانی چون باکری ها ، یاغچیان ها، شفیع زاده ها ، تجلایی ها و شهر شهیدان است.

تبریز در دامن سهند این آتشفشان خاموش تاریخ آرمیده اما خود آتشفشانی است که هر از گاه با خروشی سهم آگین سیمای تاریخ را دگرگون می کند.

شهر علامه امینی ها ، علامه طباطبایی ها ، علامه جعفری هاست شهر سردار ملی و سالار ملی است.

مسجد کبود:

 این مسجد بنا به کتیبه سردرب آن به سال 870 هجری قمری و در زمان سلطان جهانشاه مقتدرترین حکمران سلسله قره قویونلویان که فردی زیبا پسند و شاعر نیز بوده، بنا شده است. تنوع و ظرافت کاشیکاری و انواع خطوط به کار رفته درآن و همچنین زیبایی و هماهنگی رنگ ها سبب شده است که به فیروزه اسلام شهرت یابد. کتیبه ها به وسیله نعمه اله البواب خوشنویس مشهور قرن نهم کتابت شده و سرکاری آن با عزالدین قاپوچی بوه است.

 زلزله سال 1193 ه. ق. سبب فرو ریختن گنبدها و خرابی آن شده است . با این که از این مجموعه زیبا جزسردری شکسته وچند پایه باقی نمانده است ولی به قول...: ارزد به صد هزار ،تعمیرات و دوباره سازی مسجد به منظور حفاظت بخش های باقیمانده شامل طاق ها و پایه ها از سال 1318 شروع شده است.

مسجد استاد و شاگرد:

 این مسجد در خیابان فردوسی سابق پشت دبیرستان دخترانه بنت الهدی واقع گردیده است. این مسجد ازطرف امیر حسن چوپان ملقب به علاءالدین ساخته شده است . چون تحریر کتیبه ها و مندرجات دیوارهای داخل و خارج مسجد به خط عبدالله سیرفی و یکی از شاگردان زیر دست وی صورت گرفته بود لذا عوام آن مسجد را استاد و شاگرد می نامیدند.

مسجد اسماعیل خاله اوغلی(پسر خاله): این مسجد د رسمت چپ یا جانب جنوبی دالان مدرسه طالبیه بین مدرسه دینی جعفریه و مسجد جامع بزرگ واقع شده. ده ستون سنگی زیبا و هجده گنبد ضربی آجری دارد که سابقَا آن را مسجدملا محمد حسن پیش نماز می گفتند.

مسجد امام جمعه:

این مسجد درجانب شرقی بازار مسجد جامع درنزدیکی مدرسه طالبیه واقع شده است . بیست ستون سنگی با سر ستون مقرنس و سی گنبد ضربی آجری دارد . ستونها درچها رردیف قرار گرفته اند و روی همه آنها رنگ سبززده شده است. بدین لحاظ این مسجد به مسجد سبز اشتهار دارد. این مسجد را بازرگانی دیندار به نام حاج علی به تاریخ 1255 ه . ق. عمارت کرده است.

مسجد حاج صفر علی: این مسجد در ضلع شمالی حیاط مدرسه حاج صفر علی واقع شده است.

مسجد ی است با عظمت و زیبا با گنبدی بلند و مناره ای منقش به کاشی های آبی رنگ درضلع شرقی و غربی مسجد دو تالار دیگر وجود دارد که هر یک به جای خود مسجد جداگانه ای به شمار می رود . میان مسجد و دو مسجد جانبین پنجره هایی چوبی نهاده اند که موقع باز شدن آنها هر سه مسجد به هم متصل می شوند و به صورت مسجد واحدی د رمی آیند. بانی مسجد بازرگان معاصر نایب السلطنه حاج صفر علی خوئی است 

مسجد حجت الاسلام 
این مسجد د رجنوب صحن مدرسه طالبیه و جانب غربی مسجد جامع واقع شده است. پنجاه و چها ر گنبد آجری آن بر روی چهل ستون سنگی کبود قائم است. همه ستو نها منشوری و دارای قاعده ده ضلعی و سر ستون مقرنس یکنواخت هستند به جز یک ستون بزرگ واقع در جلو محراب که حجاری تزئینی مارپیچی و سرستون مقرنس پرکاری دارد که از شاهکاریهای هنر حجاری به شمار می رود و ظاهرا باقیمانده بنای باعظمتی است که سابقاَ در همین محل برپا بود و در اثر زلزله و حوادث دیگر منهدم گردیده است.

مسجد جامع تبریز 
این مسجد که در کتب تاریخی نیز ازآن عنوان جامع کبیر نام برده شده در همه ادوار تاریخی همواره مسجد جامع شهر بوده و بازار برگرداگرد آن شکل گرفته است.
قدیمی ترین بخش آن شبستان وسیعی است از تاق وگنبد هایی که بر فراز ستون ها ی 8 گوش آجری که زینت بخش آن گچبری های ظریف و هنرمندانه دوره روادیان (مقارن سلجوقیان) است بنا شده است.مسجدجامع در دوره ه ایلخان مغول مورد توجه و تعمیر بوده و الحاقانی به آن افزوده شده است. محراب رفیع گچبری باقیمانده فعلی یادگار آن دوره است.
دردوره حکومت آق قویونلویان در آذربایجان گنبد ی رفیع مزین به انواع کاشیکاری های معرق به وسیله سلجوق شاه بیگم زن اوزون حسن در بخش شمالی آن احداث شده که هنوز هم پایه ها و گوشه هایی از کاشیکارهای آن باقیمانده است.

در زلزله سال 1193 ه . ق. که کلیه عمارات تبریز را در هم می کوبد این مسجد نیز از خرابی بی نصیب نمی ماند. مسجد فعلی با پایه های متین و پوشش طاق و چشمه بعد از زلزله (اوایل حکومت قاجاریه) و توسط حسینقلی خان دنبلی حاکم وقت بنا شده است که از آثار خوب قاجاریه می باشد.

مسجد علیشاه
بنای ارک تبریز باقیمانده مسجدی است که درقرن هشتم هجری توسط تاج الدین علیشاه وزیر الجایتو ساخته شده است .قسمت جنوبی آن دارای طاقی بزرگ بوده که گویا به علت تعجیل در بنیان آن فرو ریخته است. عرض این بنا سی متر و ارتفاع آن 26 متر است. عرض دیوارها 10 متر و داخل آنها مرکب از دو دیوار عریض است که توسط طاقهایی به هم اتصال یافته است.

حمدالله مستوفی ضمن توصیف این مسجد طاقی بر بالای مسجد ندیده است . این بنا دردوران قاجاریه مبدل به انبار غلات و مخزن مهمات گردیده و حصاری دور آن کشیده شده و نام ارک یافته است . ارک د ردوران مشروطیت به دست مشروطه خواهان افتاد و د رنتیجه باعث تقویت موضع آنان شده است . درسالهای قبل از انقلاب تبدیل به باغ ملی یا گردشگاه عمومی شده بود و هم اکنون ا زمحوطه این اثر باستانی به عنوان مصلی استفاده می شود.
مسجد حسن پادشاه

توسط اوزون حسن با فرزندش یعقوب ساخته شده است . اکنون به صورت ویرانه متروکی در آمده است . چند ستون سنگی و پاره ای سنگ نوشته های شکسته و درهم ریخته تنها باقیمانده از آن مسجد است.

مسجد شاهزاده 
در میدان شهدای فعلی قرار گرفته است و به مسجد شهدا معروف است. درزمان عباس میرزا ولیعهد شروع به ساختمان شده و در زمان مهدیقلی میرزا برادرمحمد شاه تکمیل گردیده است.

مسجد مقبره

در اول بازار کفاشان قرار دارد . نه ستون سنگی خوش تراش دارد. گنبدهایش بلند و ضربی است. در زلزله 1193 سقف آن فرو ریخته و بعدا ساخته شده است . این کار توسط مرحوم میرزا مهدی قاضی طباطبائی انجام پذیرفته و چون مقبره خودشان درآن جاست به نام مقبره خوانده شده است . مقبره آیت ا... شهید سید محمد علی قاضی طباطبائی نیزدهمین مسجد قرار دارد.

مسجد ظهیریه

در جانب غربی بقعه سید حمزه واقع شده است . مسجدی بدون ستون و در ابعا د 8 ×20 متر دارای گنبدی بزرگ است.

تزئینات ونوشته های سقف مسجد مذهب هستند . بانی این مسجد ظهیرالدین پسر صدرالدین وزبر آذربایجان است که بقعه و مدرسه سید حمزه را تعمیر و این مسجد را در سال 1087 هجری احداث نموده است.

این مسجد وقف نامه ای مفصل دارد و آخرین بار د ر1297 در زمان ناصرالدین شاه دوباره سازی شده است.

موزه فرش آذربايجان

هزاران سال است مردمانی از جنس خاک ، فراق خود را از بهشتی که روزگاری در آن بوده اند با آوازهائي غم بار ناله می کنند و خود را با يادآوری مرغزارها و چشم اندازهای پر رمز و راز آن ، پر اميد نگه می دارند. آنان به نقش ها و رنگ های بهشت می انديشند و آن را نقطه به نقطه بر زمينه ای از نخ و پشم و ابريشم در مقابل ديدگان خود گره می زنند لذا جهت تحقق به اين روياي بهشتي، موزه فرش به مديريت و همت استاد خداياری و تنی چند از اساتيد در شهر تبريز برای اولين بار افتتاح و مورد بازديد شهروندان ، سياحان و بسياری از مسئولين مملکتی و کشورهای ديگر قرار گرفت .

مکان:بازار تبریز،طبقه فوقانی بازار شمس

مقبره الشعرا 

در ماخذ و منابع از مقبره الشعرا یا آرامگاه شاعران درسرخاب تبریز تا قبل از قرن هشتم نامی برده نشده و قدیمی ترین تذکره فارسی ، یعنی لباب الا لباب محمد عوفی که ظاهرا در سنه 618 تالیف شده و شرح حال شاعران قرن ششم مانند خاقانی و ظهیر را که در مقبره الشعرا دفن شده اند، نگاشته است، نامی ازمقبره الشعرا نبرده و از این روی قدیم ترین کتابی که نام مقبره الشعرا سرخاب را به صراحت دارد نزهه القلوب حمدلله مستوفی است که درسال 740 ه. ق تالیف شده و دیگر تاریخ گزیده اوست که در سال 730 ه. ق تالیف شده است.
در حال حاضر مقبره الشعرا در خیابان ثقه السلام جنب خیابان عارف و تقریبا حوالی تکیه حیدرواقع شده است. اگرچه زلزله ها و سیل های بنیان کن اثری ازمزار بزرگان آرمیده در این مکان بر جای نگذارده است باری قداست مکان موجب بنیاد بنایی شد که امروز به مثابه سمبلی نمایه ای است ا زتبریز کهن.
از واپسین مشاهیری که در این مقبره دفن شدند، ثقه السلام شهید از شهدای والا مقام مشروطه در صد ر مشروطیت و استاد سید محمد حسین شهریار شاعر بلند آوازه معاصر را می توان نام برد.

معروفترین آرمیدگان مقبره الشعرا به شرح زیر می باشند.

اسدی طوسی ، قطران تبریزی ، مجیرالدین بیلقانی، خاقانی شیروانی ، ظهیرالدین فارابی ، شاپور نیشاپوری ، شمس الدین سجاسی ، ذولفقار شروانی، همام تبریزی ، مانی شیرازی، شکیبی تبریزی، سید محمد حسین شهریار

سيد محمد حسين شهريار

غم غریبی وغربت چو بر نمی تابم

روم به شهر خود و شهریارخود باشم

فرزند آقا سيد اسماعيل موسوي معروف به حاج ميرآقا خشکنابي در سال 1325 هجري قمري (شهريور ماه 1286 هجري شمسي) در بازارچه ميرزا نصراله تبريز واقع در چاي کنار چشم به جهان گشود . در سال 1328 هجري قمري که تبريز آبستن حوادث خونين وقايع مشروطيت بود پدرش او را به روستاي قيش قورشاق و خشکناب منتقل نمود.دوره کودکي استاد درآغوش طبيعت و روستا سپري شد که منظومه حيدربابا مولود آن خاطرات است.درسال 1331 هجري قمري پدرش او را جهت ادامه تحصيل به تبريز بازآورد و او درنزد پدر شروع به فراگيري مقدمات ادبيات عرب نمودودرسال 1332 هجري قمري جهت تحصيل اصول جديد به مدرسه متحده وارد گرديد و در همين سال اولين شعر رسمي خود را سرود و سپس به آموختن زبان فرانسه و علوم ديني پرداخته و از فراگيري خوشنويسي نيز دريغ نمي کرد که بعد ها کتابت قرآن ، ثمره همين تجربت مي باشد . در سيزده سالگي اشعار شهريار با تخلص بهجت در مجله ادب به چاپ مي رسد . در بهمن ماه سال 1299 شمسي براي اولين باربه تهران مسافرت کرده و در سال 1300 توسط لقمان الملک جراح در دارالفنون به تحصيل مي پردازد . شهريار در تهران تخلص بهجت را نپسنديده و تخلص شهريار را پس از دو رکعت نماز و تفعل از حافظ مي گيرد.

شهريار از بدو ورود به تهران با استاد ابوالحسن صبا آشنا شده و نواختن سه تار و مشق رديف هاي سازي موسيقي ايراني را از او فرا مي گيرد . او همزمان با تحصيل در دارالفنون به ادامه تحصيلات علوم ديني مي پرداخت و در مسجد سپهسالار درحوزه درس شهيد سيد حسين مدرس حاضر مي شد.

د ر سال 1303 وارد مدرسه طب مي شود واز اين پس زندگي شورانگيز و پرفراز و نسيب او آغاز مي شود . در سال 1313 و زماني که شهريار در خراسان بود پدرش حاج مير آقا خشکنابي به ديار حق مي شتابد . او سپس در سال 1314 به تهران بازگشته و از اين پس آوازه شهرت او از مزارها فراتر مي رود . شهريار شعر فارسي و آذري را با مهارت تمام مي سرايد و در سالهاي 1329 تا 1330 اثر جاودانه خود حيدر بابايه سلام را خلق و براي هميشه به يادگار مي گذارد . منظومه حيدر بابايه سلام تنها در جماهير شوروي به 90 در صد زبانهاي موجود ترجمه و منتشر شده است.

درتير ماه 1331 مادرش دارفاني را وداع مي کند . در مرداد ماه 1332 به تبريز آمده و با يکي از منسوبين خود به نام عزيزه عميد خالقي ازدواج مي کند که حاصل اين ازدواج سه فرزند به نام هاي شهرزاد و مريم و هادي هستند . در حدود سالهاي 1346 شروع به نوشتن قرآن،به خط زيباي نسخ نموده که يک ثلث ان را به اتمام رسانده و ديوان اشعار فارسي استاد نيز چندين بار چاپ و بلافاصله ناياب شده است. در مدت اقامت درتبريز موفق به خلق اثر ارزنده سهنديه دررمانتيک ترکي مي گردد .در سال 1350 مجددا به تهران مسافرت نموده و تجليل هاي متعددي از شهريار به عمل مي آيد . ولي در سال 1354 داغ ديگري از فوت همسر به دلش مي نشيند و د رسال 1357 شهريار با حرکت توفنده ا زانقلاب اسلامي همصدا شده و با اعتقاد راسخ و قلبي مالامال از عشق به امام خميني (ره) دهه آخر عمر خود را سپري مي کند . درارديبهشت ماه سال 1363 تجليل باشکوهي از استاد در تبريز به عمل آمد . استاد شهريار به لحاظ اشتهار در سرودن اشعار کم نظير درمدح امير مومنان و ائمه اطهار عليه السلام به شاعر اهل بيت (ع) شهرت يافته . او پس از يک دوره بيماري در 27 شهريورماه سال 1367 دار فاني را وداع و درمقبره الشعرا به خاک سپرده شد.

شهرداری تبریز

با توجه به پیشینه شهرداری تبریز این تشکیلات از سه جهت قابل توجه و بررسی است 1- از لحاظ بنیاد وتشکیلات 2- از لحاظ عمارت 3- از لحاظ شهرداران

از لحاظ بنیاد ، نخستین شهرداری یا به اصطلاح آن روز بلدیه بود که درسطح کشور بنیاد یافت و صمد سرداری نیا طی مطلبی تحت عنوان " بلدیه تبریز" در شماره فروردین و اردیبهشت 1367 مجله وارلیق می نویسد:

بلدیه تبریز از جمله نهادهایی است که د ر صدر انقلاب مشروطیت دریک شرایط تاریخی توسط انقلابیون این شهر بنیان گذاشته شده است که پس از تاسیس هم در روند انقلاب و هم در پیشرفت شهر و رفاه حال مردم تبریز نقش بس ارزنده ای ایفا کرده است ... پس از صدور فرمان مشروطیت که انجمن ایالتی آذربایجان درتبریز تشکیل شد از جمله اقدامات بس مترقی و مهمش تاسیس ادارات جدید و موسسات نوین بود که بلدیه تبریز از جمله آن نهادهاست که طبق قانون تشکیل انجمن های ایالتی و ولایتی پا گرفت و همزمان با تاسیس بلدیه انجمن های بلدی نیز جهت اداره شهر و انتخاب شهردار آذربایجان تشکیل شد... نخستین شهردار تبریز قاسم خان امیر تومان معروف به والی بود. وی که د رسال 1254 پا به عرصه وجود گذاشته و تحصیلاتش را در مدرسه "سن سیر" پاریس به پایان رسانده بود شخصی بود آگاه و دلسوز برای زادگاهش تبریز.

اولین شهردار تبریز ، اولین تلفن و اولین چراغ برق را نیز در تبریز دایر کرد . دراین باره دکتر رضا زاده شفق می نویسد:

وقتی که قاسم خان امیر تومان به آذربایجان فابریک چراغ الکتریک آورد دراستانبول چراغ ها را با نفت روشن می کردندو روسیه تازه طرح راه آهن سیبری را ریخته بود . فابریک را ساختند ، چراغ های رنگارنگ الکتریک را در خیابان مجیدی تبریز روشن کردند.

اوژن اوین که اسم اصلی اش "کولاردسکو" بوده و از مرداد 1285 تا تیر ماه 1286 شمسی به عنوان وزیر مختار فرانسه در ایران خدمت می کرد درباره شخص قاسم خان که به اشتباه "کاظم خان" نوشته و اقدامات وی در زمینه تاسیس برق و چگونگی تلفن درتبریز آن روز می نویسد:

تسهیلات و وسایل آسایش و رفاه اروپایی د رتبریز هم رواج پیدا کرده است . تلفن یکصد و پنجاه شماره مشترک دارد وبرای هرشماره سالی سی تومان وجه الاشتراک پرداخت می کنند. دو سال است یکی از شاگردان قدیمی مدرسه "سن سیر " موسوم به کاظم خان که سمت آجودانی ولیعهد را نیز به عهده دارد ،در شهر چراغ برق دایر کرده است.

آقای سرداری نیا درادامه می افزاید:

قاسم خان والی درراه انداختن تراموای تبریز نیز تلاش چشمگیری داشت... فعالیت اجتماعی قاسم خان والی به این مورد محدود نمی شد . او در سال1317 قمری چاپخانه سربی نسبتا بزرگی از خارج وارد و در شهر تبریز دایر کرد. وی از جمله موسسین انجمن ادبی تبریز در سال 1318 ه. ق بود.

از دیگر افتخارات بلدیه تبریز انتشار نشریه بلدیه تبریز است که ادوارد براون نیز درمورد این روزنامه می نویسد:

نشریه هفتگی است که درتبریز از سال 1327 ه. ق (1909 میلادی ) به مدیریت احمد با چاپ سنگی انتشار می یافت و ناشر گفتگوهای انجمن بلدی (شهرداری ) بوده و از سوی بلدیه اداره می شده است.

از لحاظ عمارت نیز ، بنای شهرداری یکی از بناهای زیبا ، مستحکم و قابل تامل است که در سال 1314 شمسی توسط حاج ارفع الملک جلیلی یکی از شهرداران صدیق و نیکنام تبریز برپا شد که شرح اجمالی این بنا در عمارات تبریز آمده است.

شهرداران تبریز:

فهرست اسامی شهرداران شهرستان تبریز از سال 1300

وآقایان محمد باقر صدری و ابوالفتح نظم السلطنه که تاریخ تصدی آنان مشخص نمی باشد.

سوغاتی ها,ميوه ها,غذاهای سنتی تبريز

 سوغاتی ها

 آجیل، ریس، نوقا، قورابیه، کفش، فرش دست باف، اقلام مختلف صنایع دستباف،  پنیرلیقوان   خیار شور باسمنج و... را می توان نام برد.

ميوه ها

انواع انگور، گیلاس، آلبالو، گلابی، هلو سيب، آلوچه، توت سفید، شاه توت ،زالزالک از جمله میوه هایست که از قدیم در تبریز بوده است اگرچه امروزه میوه جات دیگری نیز دراین منطقه به ثمر می رسد. 

غذاهای سنتی تبريز

انواع آش، کوفته تبریزی، چلو کباب، دلمه برگ و...